evrensel isminin kökenleri nelerdir?
Senin adın Evrensel, Türkçede evren + -sel yapısıyla oluşmuş bir sıfatın kişi adı olarak kullanılması. Bugünkü anlamı “evrenle ilgili, bütün insanlığı ilgilendiren, dünya çapında”. Sözcüğün geçmişinde ise birkaç ilginç katman var.
En eski kökte dönme ve çevirme var. Evren, Eski Türkçedeki evir-/evür-, yani “çevirmek, döndürmek” fiiliyle ilişkilendiriliyor. Dilbilimci Gerard Clauson bunu güçlü bir olasılık olarak değerlendiriyor. Eski metinlerde sözcük, dönen bir kubbe gibi düşünülen gökyüzünü de anlatıyor. Bugünkü “evirmek” ve “evrilmek” sözcükleriyle aynı kök çevresindesin.
Bir de büyük yılan ve ejderha anlamı var. Tarihî Türkçede ve Anadolu ağızlarında evren/evran, büyük yılan veya ejderha için kullanılmış. Bu anlam, yılanın kıvrılması ve çöreklenmesiyle ilişkilendiriliyor. Dolayısıyla adının dayandığı sözcüğün geçmişinde hem gökyüzü hem de kıvrılan yılan imgesi bulunuyor; kişi adı olarak “Evrensel”in güncel anlamı ise yukarıdaki kapsayıcılık anlamı.
Bugünkü kullanımında Dil Devrimi’nin payı var. Eski evren sözcüğü, Cumhuriyet dönemindeki dil çalışmalarında canlandırılarak bugünkü “kâinat” anlamını kazanmış. Nişanyan, evrensel biçiminin oluşumunda Fransızca universel sözcüğünün ses ve anlam çağrışımının da etkili olduğu görüşünde. Bu açıklamada Türkçe kök ile Fransızca örnek birlikte rol oynuyor.
Fransızca bağlantısının gerisinde de ilginç bir paralellik var: universel → Latince universalis → universus. Universus, unus “bir” ve vertere “döndürmek” ile bağlantılı; başlangıçtaki anlamı kabaca “bir bütün oluşturacak şekilde çevrilmiş”. Böylece Türkçe ve Latince açıklamalarda dönme ile bütünlük düşünceleri buluşuyor. Bu, anlam bakımından bir paralellik; ortak köken kanıtı değil.
Kısmen doğru: Dîvânu Lugâti’t-Türk’te geçen sözcük “evren/ewren”; “evrensel” biçimiyle geçmiyor. Adının dayandığı kelimenin yaklaşık bin yıllık bir kaydı var.
Kaşgarlı Mahmud’un eserindeki ewren maddesi, akademik çalışmalarda “demirci ocağı biçiminde yapılan ekmek fırını” anlamıyla aktarılıyor. Burada kubbeyi andıran bir fırından söz ediliyor. Önceki yanıtımdaki yılan/ejderha anlamı, sözcüğün başka tarihî kullanımlarına aitti.
Evren sözcüğünün gökyüzü ve felek anlamı ise aynı dönemin Kutadgu Bilig eserinde bulunuyor. Evrensel biçimi, bu eski sözcük temelinde Dil Devrimi döneminde oluşturulmuş modern bir türetme. Dolayısıyla duyduğun bilgi, adının kökünün Dîvân’da bulunması bakımından doğru.